جاذبه ای برای گردشگران یکی ازاماکنی که گردشگران معمولا” به دیدن آن می روند ودربرنامه گردش های شهری تورگردان ها نیز گنجانده می شوند ، بازار های سنتی ایران هستند. علاقه مردم به بازارهای سنتی ناشی ازچند عامل است : عامل اول : ریشه داربودن سنت وپیشینه فرهنگی درجامعه. این عامل سبب می شود گردشگران […]

جاذبه ای برای گردشگران

یکی ازاماکنی که گردشگران معمولا” به دیدن آن می روند ودربرنامه گردش های شهری تورگردان ها نیز گنجانده می شوند ، بازار های سنتی ایران هستند. علاقه مردم به بازارهای سنتی ناشی ازچند عامل است :

عامل اول : ریشه داربودن سنت وپیشینه فرهنگی درجامعه. این عامل سبب می شود گردشگران خودرا برای مدتی درگذشته وتاریخ احساس کنند. آنجا که سخن از اصالت وهویت فردی واجتماعی است حس تعلق به یک گذشته فاخر وپویا وفعال بخشی ازحس هویت داشتن است. گرچه بازار ها محل داد وستد می باشند ،لیکن بازارهای سنتی حامل این پیام برای بازدید کنندگان خود هستندکه سابقه تمدن داشتن یعنی برخورداری ازیک هویت ریشه دار.

بازار بزرگ

عامل دوم : یافتن روابط اجتماعی سالم ومبتنی بر اصول وارزشهای فرهنگی ،اعتقادی وانسانی. براساس این عامل گردشگردربازارسنتی خودرا دریک فضای قانونمند ومعتبر احساس می کند.فضایی که عرضه وتقاضای کالا همه چیز نیستند بلکه مذاکره وتعامل انسانی ، تخفیف خواستن وتخفیف گرفتن واعتماد به اظهارات فروشنده درتوصیف کالای مورد نظربخشی ازاین تعامل است. دربازار های سنتی ایرانی معمولا” عکس موسس حجره وفروشگاه به عنوان یک نماد نوستالوژیک که به نسل جدید اصالت واعتبار می بخشد درمحل نصب است. نمادهایی ازباورهای اعتقادی نظیر « خدا برکت بدهد» درگفتگوی آخر میان فروشنده وخریدار مشاهده می شود که نوعی رضایت و خوشایندی به مشتری می بخشد.

عامل سوم : معماری عمومی فضای بازارسنتی یکی ازدلایل جذاب بودن بازارهای سنتی برای گردشگران است. لازم به ذکر است که عناصر اصلی معماری بازارهای سنتی شامل : راسته اصلی، راسته فرعی ،دالان ، سرا ( خان) ،خانبار( کالنبار)، قیصریه ( سرای دراز)، چهارسو( محل تقاطع دوراسته اصلی بازار)، میدان ( به عنوان یک فضای دسترسی وباز برای بازار) ، جلوخان ( میدان چه )، حجره ( دکان )، تیمچه ( یک فضای معمولا هشت ضلعی دارای حجره های متعدد) می باشند.

دربازارهای سنتی ایران علاوه بر رعایت اصول معماری زیبایی های هنری ،کاشی کاری ومعرق کاری های زیبایی وجود دارند که هریک درنوع خود دیدنی وبرای گردشگران ومحققان جذاب می باشند.

عامل چهارم: همجواری های معنا دار. دربازارهای سنتی ایران نوعی همبستگی و پیوسته گی میان بازار با عناصر اصلی شهرها نظیرمساجدجامع، میدان های بزرگ ، کاروانسراها وحتی کاخ ها وجود داشته است که بازار سنتی اصفهان یک نمونه ازاین همبستگی درکالبد شهری را به نمایش می گذارد.

بازارهای سنتی ایران

کشور عزیزمان ایران باسابقه تمدنی کهن وشهرهای قدیمی نیازمند ساختارهای شهری مناسب وپاسخگوبوده است .این نیازسبب ایجاد بازارهای سنتی معتبر وزیبایی شده است که گردشگران داخلی وخارجی می توانند با توجه به این بازارها وبازدید آنها وهمچنین خریدازبازارهای سنتی ضمن فراهم ساختن ساعاتی خوش وآموزنده برای خود با ریشه داری سنن اجتماعی وآداب روابط اقتصادی براساس ارزش ها وحقوق شهروندی ایرانیان آشنا شوند.

دراین شماره به اختصار دو بازار سنتی مشهور ایران را معرفی وتفصیل این آشنا سازی را به شماره های بعدی موکول می نماییم.

· بازار سنتی تهران

بازار تهران درمنطقه ۱۲ شهرداری کلان شهرتهران واقع شده است.بازار تهران دردوم آبان ماه ۱۳۵۶ ثبت ملی شده است . این بازار ازجنوب به خیابان مولوی ،ازشمال به خیابان ۱۵ خرداد ومیدان سبزه میدان، ازشرق به خیابان سیروس( مصطفی خمینی) ازغرب به خیابان خیام محدود است. مورخان تاسیس این بازار را به عصر صفویه مرتبط دانسته اندلیکن بدون سقف بوده است اما درزمان سلاطین بعدی توسعه یافته وبه شکل ومحدوده فعلی رسیده است .امروزه بازار تهران را قلب اقتصاد کشور توصیف می کنند وقیمت ها وفراوانی اجناس دراین بازارتوسط کسبه سراسرکشور یک ملاک ومعیار سنجش بودو نبود یا قیمت کالاها می باشد.

بازار تهران

در«بازار تهران» چند بنای تاریخی قرارگرفته است ازجمله مسجد امام( مسجدشاه ) ، مسجد جامع وچند امام زاده درداخل بافت اصلی بازار وحوالی آن است که این مجموعه از مجموعه های مهم تاریخی و هنری شهر تهران محسوب می شود و به خاطر قدمت طولانی و تاریخچه اش از دیدنی ترین های شهر تهران برای گردشگران است،زیرا فضای سنتی و گذرگاه های مسقف این بازار با معماری قدیمی ایرانی زیبایی و جذابیت خا ص خودرا دارد.در میان اماکن این بازاربزرگ ، بازار بینالحرمین، از ساختههای دورهٔ محمدشاه قاجار و بازار امیر، سرای امیر و بازار کفاشها از افزودههای دوران ناصرالدینشاه است.

مسجد شاه بازار

گذرگاههای مسقف این بازار عبارت اند از: بازار بزرگ، بازار امیر، بازار عباسآباد، بازار زرگرها، بازار کفاشها، حمام چال، مزینی، بازار زید، پاچنار، فراشباشی (نظام)، کبابیها، باقرپور، بازار نجارها، حضرتی، نوروزخان، بازار مسجد جامع، بازار بینالحرمین، چهارسوق، خیاطها، احمدی (حاجی ابوالفضل)، غریبان، منوچهرخانی.

دربازار تهران نزدیک به دویست سرا ، یکصد پاساژ وچندین تیمچه وجود داردکه برحسب دسته بندی وتمرکز انواع کالاها درکنار هم شکل گرفته اند.

ازآنجا که بازار های قدیمی نوعا” نزدیک دروازه های ورودی شهرها شکل می گرفته اند تا بازرگانان درگذر ازکنار شهرها بتوانند به مبادله کالا بپردازند ، بازار تهران نیز زمانی درجنوب تهران ونزدیک به دروازه های جنوب شکل گرفته است . لازم به یادآوریست که شهرتهران پس ازآنکه قزوین به عنوان پایتخت شاه طهماسب صفوی انتخاب شد مورد توجه این شاه صفوی قرارگرفت ومقررداشت حصاری دورآن کشیده شود که چالهای بزرگ تهران حاصل خاکبرداری های مورد نیاز ساخت این حصار ها می باشد که به تدریج وپس ازآنکه این شهر وپایتخت شد ازجایگاه روستایی نزدیک به شهر ری- باتمدن ۵ هزار ساله قبل ازمیلاد مسیح – به شهر تهران تبدیل واز ری به عنوان مادر تهران نام برده شد . کشف یک اسکلت هفت هزارساله زن درسال ۱۳۹۳شمسی و کشفیات بعدی اشیاء واسکلتی دیگر درهمان حوالی درجریان یک حفاری درخیابان مولوی وجنوب بازار نشان از قدمت تمدن باستانی تهران به عنوان یک آبادی نزدیک به ری داردواستقراربازار درحاشیه جنوبی تهران وبه نقلی ازدروازه ری تا دروازه تهران قدمت این بازار را روایت می کند.

امروزه به دلیل ساخت وسازهایی دربازار ولزوم دسترسی های ا مدادی به داخل این مجموعه عظیم کالا واجناس ، بعضا” ساختار سنتی آن تحت تاثیر قرارگرفته است لیکن همچنان یکی ازاصلی ترین بازار های سنتی کشور ومقصدی برای گردشگران غیر تهرانی وخارجی می باشد.

بازار تهران

· بازار سنتی مشهد مقدس

درمشهد به دلیل حضور میلیون ها مسافروزائر درطول سال بازارهای متعددی وجوددارند که هرکدام سابقه ای طولانی یا نیمه طولانی وحتی معاصر را به خود اختصاص می دهند. بزرگترین بازارسنتی مشهد بازار بزرگ مشهدبود که به حرم مطهر رضوی(ع) ختم می شد.قسمت عمده این بازار درطرح توسعه حرم وزیرگذرهای آن ازبین رفت وجز چند شاخه فرعی ازآن باقی نمانده است.

بازار بزرگ در دوره تیموریان ساخته شد ودردوره صفویه رونق وتوسعه یافت. راسته بازار فرش فروش ها بخشی ازبازار بزرگ مشهد می باشد که گرچه ابتدا شامل انواع حجره ها ودکان ها وانواع کالاها وسوغات بوده است،لیکن به تدریج فرش فروش ها دربیشتر اماکن آن استقراریافته وسایر کالاها ازآن به اماکن دیگرنقل مکان کرده اند.راسته بازار فرش فروش ها عرضه کننده تولیدات فرش خراسان بزرگ بوده و فعالیت درآن چشمگیر است . آندسته ازگردشگرانی که طالب وخریدارفرش وقالیچه های هنرمندانه قالیبافان مشهدی هستند معمولا” به این بازار سرزده وبرای خودیا صادرات اقدام به خرید می کنند.

بازار مشهد

بخش دیگر بازار باقیمانده بازار بزرگ سنتی مشهد بازارعباس قلی خان می باشد که درمجاورت بزرگترین مدرسه وحوزه علمیه مشهد قراردارد.بخش اعظم این بازار روباز است وانواع کالاهای الکتریکی ولباس واسباب بازی- کالاهای غیر خوراکی – را می توان درآن به قیمت مناسبتری یافت.بافت ومعماری سنتی باقیمانده ازبازار بزرگ دراین بازار همچنان برای گردشگران می تواند جذاب ودیدنی باشد .

بازار سرشور نیز ازبقایای بازار بزرگ تخریب شده درمشهد است . گفته می شود هیئت های مذهبی قبلا درحمام های این بازار سرخودرا شستشو داده واحتمالا” غسل می کردند وبرای قمه زدن آماده می شدند . وسپس وارد حرم رضوی شده ودرصحن ها به عزاداری محرم می پرداختند. ازاین روی بازارسرشورنام گرفته است. این بازارنیز درجریان نوسازی صحن ها وایجاد معابرجدید به سوی حرم تخریب شده وبخشی ازآن باقی مانده است . این بازار جزومیراث فرهنگی شهر مقدس مشهداست وبخش باقیمانده همچنان به عنوان بازارسنتی ومحل عرضه سوغات ومحصولات خراسان مورد توجه زوار وگردشگران می باشد.

بازار سنتی مشهد

بازار رضا نیز یک بازار نسبتا” قدیمی وسنتی است که معماری آن بارعایت اصول بازارهای سنتی انجام شده است.این بازار سنتی دردوطبقه دارای مغازه ها وحجره های تجاری بوده ودارای دودالان هریک به طول ۷۵۰ متر وجمعا سه کیلومتر می باشد . نزدیکی آن به حرم رضوی(ع) سبب استقبال زائران ازآن شده وانواع کالاها بخصوص محصولات خوراکی ،آنگشتر ها وصنایع دستی ، جانماز وسجاده ،انگشتر وبدلیجات ، فیروزه ، پارچه ولباس درآن عرضه می شود.

· نکته

ذکر این نکته ضروری است که درسالهای اخیر رواج ساخت مالها درسراسر کشور وخروج اماکن عرضه وتقاضای کالاازسبک بازارهای سنتی به سبک های مدرن وحتی اینترنتی حیات بازارهای سنتی را به شدت تهدید میکند.دربازارهای سنتی همانگونه که درابتدا اشاره شد یک تعامل انسانی وآشناسازی بافرهنگ ها وتوانایی های تولیدی اقوام وطوایف ایرانی به علاوه مبانی اخلاقی ودینی معامله گری مطرح بوده است .درحالی که درساختارهای جدید بازار این شاخص ها رنگ باخته ، تولید ملی تهدید شده وحتی درنوع خریدهای اینترنتی فروشنده وخریدار درفضای مجازی وبا زبان دیجیتالی بایکدیگرسخن می گویند وآنچه غایب است روابط انسانی است.

توجه به این امر یکی ازلوازم پرداختن به زیرساخت های صنعت گردشگری ورونق آن است زیرا اساس گردشگری علاوه بر تفرج وتجربه اندوزی ، تحکیم روابط انسانی همگرایی ،بستر سازی برای تفاهم جهانی ،نوعدوستی وآشنایی با اندیشه ،سبک زندگی وفرهنگ جامعه انسانی وخانواده بزرگ بشری ودرنهایت افزایش علائق به همنوعان ودیگرانسان ها است.

  • نویسنده : سفرسالم
  • منبع خبر : مجله سفرسالم.شماره1